بذر خواب به بذری اشاره دارد که علی رقم وجود شرایط مناسب محیطی قادر به جوانه زنی نیست. در بسیاری از گونه های گیاهی با بررسی شرایط محیطی طبیعی رشد گیاه می توان به راه هایی برای شکستن خواب بذر آنها پی برد.
 
در طبیعت، وجود مکانیسم های خواب باعث می شود تا بذر در شرایط و زمان مناسب جوانه بزند. در زراعت، گیاهان بسیاری همچون غلات، اصلاح شده اند تا دوره خواب آن ها کوتاه شود و عوامل موثر برخواب در طول دوره نگهداری بذر در انبار از بین بروند و وقتی که بذر در زمین کاشته می شود سریعا جوانه بزند.
 
واژه های مهم:
خواب (Dormancy)- معنی کلی: کمبود رشد به دلایل مختلف خارجی و داخلی.
 
خواب بذر (Seed dormancy)- عدم جوانه زنی بذر حتی در شرایطی که عوامل محیطی مساعد هستند.
 
در طبیعت ، خواب بذر فرایندی است که به گونه های مختلف اجازه می دهد تا در شرایط محیطی خاص زنده بمانند. خواب باعث می شود تا عمل جوانه زنی در بهترین زمان و مکان انجام شود تا گیاهچه کوچک و ضعیف صدمه نبیند. البته در گیاهان زراعی سعی شده است تا این خواب از بین برود.
 
سکون (Quiescence)- دوره ای است که در آن بذر در صورتی که آب جذب کند می تواند جوانه بزند. در این دوره هیچ مانع داخلی برای جوانه زنی بذر وجود ندارد.
 
پس رسی (After ripening)- مراحل فیزیولوژیکی است که پس از برداشت بذر در آن اتفاق می افتد و امکان جوانه زنی بذر را بوجود می آورد.
 
خواب اولیه (Primary dormancy)- این خواب زمانی ایجاد می شود که بذر بر روی گیاه قرار دارد و در زمان برداشت بذر در آن وجود دارد.
 
خواب ثانویه (Secondary dormancy)- این خواب برای جلوگیری از جوانه زنی بوده و زمانی ایجاد می شود که بذر از گیاه جدا شده و در شرایط نامطلوب محیطی قرار گیرد. در واقع بذر در ابتدا دارای خواب نبوده و شرایط نامساعد آن را به خواب می برند.
 
مثال: بذر گونه هایی که در بهار می رسند، پس از جدا شدن از گیاه و قرارگیری در خاک به سرعت و بدون وقفه جوانه می زند زیرا خاک مرطوب بوده، دما مطلوب است و فصل رشد به اندازه کافی وجود دارد. اما اگر شرایط محیط نامساعد باشد، مثلا محیط خشک باشد، بذر جوانه نزده و به یک دوره سرما در زمستان نیاز خواهد داشت تا بتوانند در بهار بعد جوانه بزند که شرایط مناسب است و فصل رشد نیز باقی است.
 
در این جا توجه به این نکته لازم است که وقتی بذرها می رسند ممکن است دارای خواب باشند یا نباشند. اگر دارای خواب باشند، بدان معنی است که دارای خواب اولیه هستند. گروهی از بذرها نیز که خواب نیستند، در دوره سکون می باشند. این بذور اگر شرایط محیطی مثل رطوبت و حرارت و ... مناسب باشد به سرعت جوانه خواهند زد. البته همین بذور بدون خواب اولیه نیز اگر خشک شوند وارد دوره خواب خواهند شد.
 
به طور کلی 3 مکانیسم وجود دارد که باعث القای خواب در بذر می شوند:
1-پوشش بذر – پوسته بذر می تواند جذب آب، توسعه جنین، تبادل گازها و شسته شدن مواد شیمیایی بازدارنده جوانه زنی را محدود کند.
 
2- بازدارنده های شیمیایی مثل تنظیم کننده های رشد و غیره.
 
3- عوامل مورفولوژیکی مثل کوچک و یا نابالغ بودن جنین.
 
معمولا خواب بذر ناشی از ترکیب عوامل مورفولوژیکی و فیزیولوژیکی است.
 
فهرست کلی خواب بذر (نیکو لیوا 1977).
 
خواب اولیه.
A. خواب خارجی- این نوع خواب مربوط به عوملی خارج از جنین است و 3 حالت دارد:
     1- فیزیکی
     2- مکانیکی
     3- شیمیایی
 
B. خواب داخلی – این نوع خواب مربوط به عواملی درون جنین است و 2 حالت دارد:
     1- مورفولوژیکی- جنین یا رشد نکرده ، یا بسیار کوچک و باریک است و یا تمایز نیافته است.
     2- فیزیولوژیکی- به 3 صورت سطحی، متوسط و عمیق وجود دارد.
 
C. ترکیبی (ترکیبی از خواب های مختلف) که 2 حالت دارد.
     1- مورفوفیزیولوژیکی- یا مربوط به محور بالای لپه است یا مربوط به محور بالای لپه و ریشه چه است.
     2- خواب خارجی- داخلی.
 
خواب ثانویه.
     1- خواب دمایی.
     2- خواب شرایط محیطی.
 
 
طبقه بندی و توضیح انواع خواب بذر.
خواب اولیه.
A. خواب خارجی.
1- فیزیکی- پوسته بذر به نفوذ آب مقاوم است و بنابراین رطوبت بذر بسیار کم خواهد بود. در این مورد، حبوبات مثال مناسبی هستند. در این حالت جنین در حالت سکون است. دلیل خواب فیزیکی، ساختار ردیف سلولهای خارجی است که به آب نفوذ ناپذیراست. سلول های بزرگ پارانشیمی، سلول های خارجی لعابی و یا اندوکارپ سخت شده، سه دلیلی هستند که پوسته بذر را به آب نفوذ ناپذیر می کنند. این گونه پوسته بذر در مراحل آخر رشد بذر، ایجاد می شود.
 
 

 در مطالعه ای بر روی گیاه خاراگل یا همان شبدرک (Coronilla varia) مشخص شد که با افزایش عمق سوراخ ایجاد شده در پوسته بذر، مقدار نفوذ آب به آن افزایش پیدا می کند.
 
2- خواب مکانیکی- در این خواب، پوسته بذر به قدری سخت است که به جنین اجازه بزرگ شدن در حین جوانه زنی را نمی دهد. دلیل این موضوع عبارت است از ساختار پوسته بذر. این نوع خواب به عنوان مثال در زیتون اتفاق می افتد.
 
در طبیعت پوسته سخت بذور به تدریج توسط عواملی همچون اسید ها، میکروارگانیسم ها، رطوبت و گرما و آتش سوزی جنگل از بین رفته و نازک می شود. برای غلبه بر این پوسته به طور مصنوعی نیز می توان آنرا با سنباده سایید یا از آب داغ، اسید، محیط گرم و مرطوب، آتش (که در طبیعت باعث ذوب شدن رزین میوه های کاج می شود) و ... استفاده نمود. وقتی پوسته سخت بذر خراش بر دارد، آب می تواند وارد بذر شود. البته در این زمان بذر نسبت به هجوم میکروارگانیسم ها حساس تر است.
 
3- خواب شیمیایی- وجود مواد شیمیایی بازدارنده در پوسته خارجی بسیار از میوه ها و بذرها باعث بروز خواب شیمیایی در آنها می شود. این مواد در میوه های آبدار و نیز در غلاف یا کپسول میوه های خشک وجود دارند. سیب، مرکبات، انگور و گیاهان بیابانی مثال هایی در این رابطه هستند. به ندرت می توان این نوع خواب را با نگهداری بذر در محیط خشک از بین برد. این نوع خواب ممکن است در دیگر بافت های اطراف جنین مثل اندوسپرم نیز وجود داشته باشد.
 
بعلاوه تبادل اکسیژن نیز ممکن است توسط یک لایه ها لعابی محدود شود. این حالت نیز در اسفناج و برخی از گیاهان تیره آستراسه (مرکبان= کاسنی) دیده شود.
 
در طبیعت این مواد توسط باران های شدید از پوسته بذر آبشویی شده و گاهی اوقات نیز جذب ذرات خاک می شوند. به طور مصنوعی نیز می توان این مواد را از پوسته بذر با آب جاری شست و یا اگر آب ساکن است آن را چند روز به طور روزانه عوض نمود، از تیمار سرما دهی استفاده کرد یا با استفاده از هورمونهایی مثل GA3 پوسته بذر را از بین برد.
 
B. خواب درونی.
1- خواب مورفولوژیکی.
در این نوع خواب در هنگام رسیدن بذر، جنین رشد کامل نکرده است و پس از جدا شدن از گیاه نیز جنین به دوره ای نیاز دارد تا رشد کند. در این وضعیت، فضایی که جنین درون بذر اشغال می کند مهم است. این حالت در برخی گونه های علفی مثل جنس آلاله و خشخاش ، برخی گونه های چوبی مثل درخت راج و گیاهان گرمسیری مثل نخل خرما وجود داشته و اغلب همراه با خواب های دیگر مثل سخت بودن پوسته بذر است. سه حالت دارد:
 
* جنین رشد نکرده- در مرحله تشکیل جنین ایجاد می شود و ممکن است به خاطر وجود مواد شیمیایی باز دارنده باشد. مثل تیره های آلاله، خشخاش و عشقه.
 
* جنین بسیار کوچک و باریک- در مرحله رشد جنین رخ داده و باعث می شود تا جنین تنها به اندازه نصف فضای مربوط به خود رشد کند. عوامل بازدارنده شیمیایی نیز ممکن است وجود داشته باشند. مثل تیره های جعفری (چتریان)، ورسک و پامچال.
 
* جنین تمایز نیافته- مثل خانواده ثعلب.
 
برای از بین بردن این نوع خواب ها به طور مصنوعی می توان از دماهای متناوب سرد و گرم، هورمون GA3 و یا تیمار سرما دهی استفاده نمود ( دمای 59 درجه فارنهایت).
 
برخی از گونه های گرمسیری نیز به یک دوره با دمای بالا نیاز دارند تا رشد جنین آن ها کامل شود. درمورد درخت خرما حدود چند سال است طول می کشد تا در شرایط طبیعی بذر بتواند جوانه بزند که این دوره را می توان با تیمار دمایی (در 100 درجه فارنهایت) کوتاه نمود.
 
2- خواب فیزیولوژیکی.
* سطحی- معمولا کوتاه مدت بوده و در مدت نگهداری در انبار از بین می رود. حدود 1 تا 6 ماه طول کشیده و اصلی ترین مشکلی که ایجاد می کند در آزمایشگاه های تست بذر است.
 
خواب نوری- به نظر می رسد که عوامل کنترل کننده آن در غشای درونی بذور تازه برداشت شده باشد. می تواند تحت تاثیر بازدارنده های شیمیایی و یا کمبود تبادل اکسیژن باشد. معمولا در بذوری که به نور نیاز دارند تا جوانه بزنند دیده می شود. این نوع خواب نیز از یک تا شش ماه طول کشیده و با نگهداری در انبار از بین می رود. در بذر گیاهانی مانند کاهو، بین نیاز دمایی و نوری واکنش هایی وجود دارد. به عنوان مثال، بذر کاهو زمانی که تازه است به نور نیاز دارد تا جوانه بزند. اما این نیاز نوری می تواند توسط دمای کم جایگزین شود به نحوی که بذر کاهو می تواند در تاریکی و با دمای زیر 73 درجه فارنهایت جوانه بزند.
 
هورمون ها نیز می توانند بر جوانه زنی بذور حساس به نور موثر باشد. ABA در نور و تاریکی از جوانه زنی بذر جلوگیری می کند. کینتین (یک سیتوکنین) تنها در نور می تواند بر اثر ABA غلبه کند. تیمار ABA بعلاوه GA3 در تاریکی منجر به هیچ گونه جوانه زنی نمی شود اما اگر کنیتین نیز به آنها اضافه شود بذور جوانه خواهند زد.
 
عوامل کنترل کننده خواب نوری در فیتوکروم ها وجود دارند. نور آفتاب (نسبت نور قرمز به نور قرمز دور = 2 به 1) فیتوکروم را به حالت فعال تبدیل می کند. اما زمانی که شاخ و برگ گیاهان روی زمین سایه انداخته باشد (نسبت نور قرمز به قرمز دور = 12/0 به 1 تا 70/0 به 1)، نور قرمز دور غلبه خواهد داشت و فیتوکروم به شکل غیر فعال تبدیل می شود.
 
وجود برخی از ویژگی ها در گیاهان علفی مثل گیاهان یکساله و سبزیجات، در آزمایشگاه های آزمون بذر ایجاد مشکل می کند. زیرا این آزمایشگاه ها با بذوره تازه برداشت شده سروکار دارند. در طول دوره انبار داری، این ویژگی ها از بین رفته و با خشک شدن بذر، پوسته نیز آب خود را از دست داده و دیگر از نظر فیزیولوژیکی فعال نیست.
 
برای غلبه بر این نوع خواب به طور مصنوعی، استفاده از تیمار هایی مثل نگهداری در محیط خشک، سرمادهی به مدت چند روز، نور در تناوب با دما، نیترات پتاسیم (KNO3) و هورمون هایی مثل GA3 مفید خواهد بود.
 
 
* خواب فیزیولوژیکی عمق متوسط- در این حالت عوامل کنترل کننده خواب در پوسته بذر، بافت های احاطه کننده جنین و نیز خود جنین قرار دارند. این خواب مشخصه سوزنی برگان است. البته جنین خواب نبوده و در حالت سکون است و اگر شرایط مناسب باشد جوانه خواهد زد ولی مکانیسم دقیق آن مشخص نیست. سرما زمان لازم برای جوانه زدن را کاهش می دهد اما به طور قطعی نیز مورد نیاز نیست. میزان تیمار تناوب دمایی لازم نیز به مقدار قابل توجهی کمتر از خواب فیزیولوژیکی عمیق است.
 
سرمادهی باعث می شود تا نیروی ایجاد شده توسط ریشه چه افزایش یابد. با آزاد شدن خواب، این نیرو نیز زیاد شده و اگر مدت آن کافی باشد، ممکن است ریشه چه از پوسته بذر خارج شود. به این عامل پتانسیل رشد گفته می شود که روشی غیر مستقیم برای انداه گیری نیرویی است که توسط ریشه چه به کار رفته تا پوسته را سوراخ کند.
 
برخی بذرها که به طور کلی در گروه خواب های خارجی قرار داشتند (مثل زیتون و گردو)، توسط فردی به نام Geneve در بخش خواب فیزیولوزیکی عمق متوسط طبقه شده اند زیرا علاوه بر خواب مکانیکی که توسط اندوکارپ ایجاد می شود به یک دوره تیمار سرما دهی نیز نیاز دارند.
 
به منظور غلبه کردن بر این نوع خواب به طور مصنوعی می توان از تیمار دماهای متناوب به مدت یک تا چند ماه استفاده نمود. البته GA3 نیز موثر خواهد بود (نکات دقیق تیمار تناوب دمایی مانند خواب فیزیولوژیکی عمیق می باشد).
 
* خواب فیزیولوژیکی عمیق.
این نوع خواب مشخصه درختان مناطق معتدله بوده و عوامل کنترل کننده خواب درون جنین قرار دارند. در این بذور، جنین از نظر فیزیولوژیکی رشد کامل نکرده و ساختار روزت مانند دارد. مریستم، محلی است که می تواند سرمادهی ناقص به بذر را تشخیص دهد. اگر نوک ساقه از بین برود، جوانه های جانبی رشد خواهند کرد. میزان تیمار متناوب دمایی که برای غلبه بر این خواب لازم است، معمولا بیش از 8 هفته است.
 
در طبیعت، بذر در پاییز رسیده ولی دارای خواب بوده و مرطوب است. در زمستان سرما بر بذر اثر گذاشته و با گرم شدن هوا در بهار، بذرها که سرمای کافی دیده اند جوانه خواهند زد. در نواحی سردتر، بذر به سرمای بیشتر و طولانی تری نیاز دارد و این باعث می شود که بذر از سرمای بهاره در امان بماند.
 
بنابراین در طبیعت این خواب با تناوب دمایی و سرما دیدن از بین می رود.
برای غلبه بر این خواب به طور مصنوعی نیز می توان از تیمارهای تناوب دمایی و سرمادهی همراه با رطوبت استفاده کرد.
 
نیاز ها :
رطوبت: سطح رطوبت باید 50 % باشد و وقتی دوره پس رسی شروع شد، بذر ها نباید خشک شوند.
 
دما: دما بر میزان جوانه زنی اثر خواهد داشت و معمولا بذرها در دمای 35 تا 45 درجه فارنهایت نگهداری می شوند. توجه به این نکته الزامی است که اگر دما بسیار بالا باشد باعث ایجاد خواب ثانوی شده و برای این که بذرها جوانه بزنند به یک دوره دیگر سرمادهی نیاز خواهد بود. این دما در مورد سیب 17 درجه سانتی گراد معادل 62 درجه فارنهایت است.
 
به علاوه اگر دما بسیار زیاد باشد رشد فیزیولوژیکی کامل نمی شود که این دما برای هلو 23 تا 27 درجه سانتی گراد (73 تا 81 درجه فارنهایت است). لازم به ذکر است که دما توسط مریستم انتهایی حس می شود و اگر این مریستم بریده شود، مریستم های جانبی رشد خواهند کرد.
 
تهویه: از آنجایی که در بذر فعالیت های فیزیولوژیکی در حال وقوع هستند، به یک حداقل میزان تهویه نیاز می باشد. با افزایش دما حلالیت اکسیژن در آب کمتر خواهد شد و در پوسته بذر مواد فنولی اکسیژن را تثبیت می کنند و بنابراین نمی تواند به درون و بذر و جنین نفوذ کند.
 
زمان: به 1 تا 3 ماه زمان نیاز است و اگر زمان بسیار کوتاه باشد باز هم باعث ایجاد نواقص فیزیولوژیکی خواهد شد. در برخی گونه های خاص بین نیاز سرمایی بذر و جوانه، همبستگی مشاهده شده است. البته از آنجایی بذرها ناهمگن می باشند، در یک گروه بذر یکسان، تفاوت های زیادی در جوانه زنی دیده خواهد شد. در واقع اگر بذرها دوره تیمار تناوب دمایی را به طور کامل طی نکنند، تفاوت زیادی در استقرار، اندازه و بلوغ گیاه مشاهده خواهد شد.
 
 

دمای بالاتر، پس رسی اکثر بذرهای خواب را کند می کند اما از طرف دیگر می تواند جوانه زنی آن دسته از بذرهایی که به مراحل پایان تیمار و جوانه زنی نزدیک می شوند را تسریع کند.
 
C. خواب ترکیبی
1- مورفوفیزیولوژیکی
* خواب مربوط به محور بالای لپه.
در این نوع خواب تفاوت هایی بین دوره پس رسی قسمت هایی مثل محور بالای لپه، ریشه چه و محور زیر لپه وجود دارد. در ابتدا بذر در دوره گرم جوانه زده و ریشه و محور زیر لپه آن رشد می کند. در این زمان به دوره سرمادهی 1 تا 3 ماهه نیاز دارد تا محور بالای لپه نیز از خواب رها شده و رشد کند. مثل لیلیوم، بداغ (Viburnum) و Peony (گل صد تومانی).
 
2- محور بالای لپه و ریشه چه (خواب دوگانه).
برای غلبه بر این خواب ابتدا به یک دوره سرد نیاز است تا جنین رشد کند. پس از آن یک دوره گرم برای رشد ریشه و باز هم یک دوره سرد برای رشد اندام هوایی لازم می باشد. Trillium و برخی دیگر از چند ساله ها دارای این نوع خواب هستند.
 
خواب ثانویه.
این نوع خواب از ابتدا در بذر وجود ندارد اما وجود شرایط نامساعد محیطی باعث بروز مکانیسم جدید از خواب می شود. این خواب باعث می شود تا پس از شکستن خواب اولیه اگر بذر در شرایط مناسب قرار ندارد، جوانه نزند. یک مثال در این رابطه درخت افرا است که در بهار بذر آن جوانه می زند. اما اگر رطوبت کم باشد و یا دمای محیط بسیار بالا باشد، خواب ثانویه ایجاد شده و بذر جوانه نمی زند تا یک دوره سرما ببیند. خواب ثانویه در واقع منعکس کننده شرایط طبیعی محیط بذر است. به عنوان مثال اگر بذر تازه کاهو به مدت 2 روز در تاریکی باشد جوانه خواهد زد که در این حالت تنها خواب اولیه وجود دارد. اما اگر مدت نگهداری این بذر در تاریکی به 8 روز افزایش یابد، بذر به خاطر ایجاد خواب ثانویه جوانه نخواهد زد. برای غلبه بر این خواب ثانویه به سرمادهی ، نور یا GA3 نیاز خواهد بود.
 
* خواب دمایی.
یکی از زیر گروه های خواب ثانویه است و بیان می کند که اگر در زمان جوانه زنی بذر، هوا بسیار گرم باشد. خواب ثانویه حاصل خواهد شد. پس از آن اگر دما به حالت معمولی برگردد نیز بذر جوانه نخواهد زد. در مورد بذوری مثل کاهو و کرفس که در این گروه قرار دارند، سعی می شود از ایجاد خواب ثانویه جلوگیری شود تا نیازی به از بین بردن آن نباشد.
 
کنترل خواب و جوانه زنی.
 
 

اما پس از یک ماه انجام تیمار تناوب دمایی، از میزان ABA کاسته می شود. با این حال بذر هنوز هم جوانه نمی زند. در طی ماه دوم غلظت GA افزایش می یابد. بنابراین نتیجه گرفته می شود که عوامل موثر در خواب در پوسته بذر هستند زیرا ژیبرلیک اسید (GA) نمی تواند جای سرمادهی را بگیرد مگر این که پوسته بذر حذف شود.
 
به نظر می رسد که ABA مسئول کاهش رشد و توسعه در جنین رشد نیافته است. اتیلن نیز یک محرک طبیعی جوانه زنی برای بذوری خاص است و به خصوص مشاهده شده است که باعث تحریک جوانه زنی نوعی شبدر و بادام زمینی ویرجینیا می شود.
 
مزایای خواب بذر:
* نجات و بقای گیاهچه.
* ایجاد بانک بذر در خاک.
* جوانه زنی همزمان- باعث ایجاد جامعه ای از گیاهان در یک مرحله رشدی می شود تا عمل دگر گشنی بتواند انجام شود.
* توزیع و پراکنش بذر- به عنوام مثال پوسته بذر پس از عبور از دستگاه گوارش پرندگان خراش برداشته، یا نازک شده و در منطقه جدید می تواند جوانه بزند.

خصوصیات گیاهی: آفتابگردان با نام علمی Helianthus annuus L . گیاهی است یکساله از تیره مرکبه Compositae که بصورت بوته ای استوار رشد می کند . طول دوره رشد آفتابگردان بسته به رقم و کلیه عوامل محیطی از 90 تا 150 روز می باشد . آفتابگردان ریشه مستقیم و توسعه یافته ای دارد که پتانسیل نفوذ آن در خاک به سه متر می رسد . پهنک برگهای که در معرض نور است همراه با خورشید تغییر جهت داده و همواره به حالت تقریباً عمود بر اشعه آفتاب قرار می گیرد . پهنک برگ هنگام صبح بسوی شرق ،‌هنگام غروب بطرف غرب و ظهر رو به بالا می باشد . گل آذین آفتابگردان طبق یا کپه ای است . لقاح به دلیل اینکه پرچمها زودتر بلوغ می یابد غالباً از نوع دگرگشنی است . میوه آفتابگردان نوعی فندقه است که در اینجا با دانه مترادف گرفته می شود . رنگ دانه از سفید تا سیاه با خاکستری خط دار و بسته به رقم تغییر می کند . هر چه درصد وزنی پوسته کمتر باشد درصد وزنی روغن بیشتر خواهد بود . سازگاری: آفتابگردان از نظر عکس العمل نسبت به طول روز بی تفاوت بشمار می رود ولی به نور فراوان نیاز دارد . آفتابگردان ریشه توسعه یافته ای دارد که گیاه را به خشکی مقاوم می سازد ، مشروط بر آنکه خاک عمیق بوده و تراکم و ساختمان خاک محدود کننده رشد ریشه نباشد . آفتابگردان به شوری خاک نسبتاً مقاوم است و در محدوده ای از اسیدیتیه خنثی رشد خوبی دارد . تناوب زراعی:موقعیت آفتابگردان در تناوب زراعی مشابه ذرت است و معمولاً بعد از بقولات علوفه ای بعنوان اولین یا دومین محصول وجینی کاشته می شود ، در صورت وجود و گسترش بیماریهای ریشه ای نبایستی با گیاهانی مانند نخود ، چغندر قند و سیب زمینی که بیماریهای ریشه ای مشابه دارد در تناوب قرار گیرد . مثالهایی از تناوب آن در شرایط آبیاری بشرح زیر است . علوفه چند ساله ـ پنبه ـ آفتابگردان ـ گندم ـ جو ـ آیش ـ شبدر ـ آفتابگردان ـ گندم ـ جو کود شیمیایی: تولید هر تن دانه آفتابگردان موجب خروج 40 تا 60 کیلو ازت ، 15 تا 33 کیلو اکسید فسفر( p2o5) و 75 تا 120 کیلو اکسید پتاسیم (K2o) از خاک می گردد . معمولاً ثلث تا نصب کود از ته را قبل از کاشت و بقیه را همراه با آخرین وجین مکانیزه به خاک اضافه و بلافاصله آبیاری می کنند . تاریخ کاشت: حداقل حرارت لازم برای جوانه زدن بذر آفتابگردان حدود 8 تا 10 درجه سانتیگراد در خاک است . معمولاً این حرارتها در خاک با رسیدن میانگین شبانه روزی حرارت هوا به 10 تا 15 درجه سانتیگراد تأمین می گردد . کنترل علفهای هرز: کنترل علفهای هرز با استفاده از علف کشها بسیار مطلوبست . از علف کشهایی که بصورت قبل از کاشت جهت کنترل بذر علفهای هرز مختلف در آفتابگردان قابل مصرف است می توان اپتام (Eptam) و تریفلور الین Ttifluralin را مورد اشاره قرار داد . این علف کشها را می توان قبل از پشته بندی روی خاک پاشید ، با دیسک تا عمق 10 سانتی متری با خاک مخلوط و سپس پشته بندی کرد . میزان مصرف اپتام 4 تا 5 لیتر از مولسیون 75 درصد و میزان مصرف تریفلورالین حدود 2/1 لیتر در خاکهای سبک ، 8/1 لیتر در خاکهای متوسط و 4/2 لیتر در خاکهای سنگین از امولسین 48 درصد می باشد . آفات و امراض: مهمترین آفت اختصاصی آفتابگردان در ایران پروانه دانه خوار آفتابگردان با نام علمی Homoeosoma nebulella است . لارو این پروانه به رنگ عمومی شکری و سر قهوه ای رنگ از برگ و گلها تغذیه و سپس به دانه حمله می کند . در هر حال می توان از سموم تیودان و دیازینون در دو نوبت یکی همزمان با تشکیل گلها و دیگری حجدود 10 روز بعد استفاده نمود . انهدام بقایای گیاهی آلوده از طریق سوزانیدن یا شخم بقایا جهت از بین بردن لاروها و شفیره های زمستان گذران مفید است . مؤثرترین روش مبارزه با این آفت استفاده از ارقام مقاوم است . حشرات دیگری که در ایران به آفتابگردان حمله می کند عبارتند از شب پره زمستانی ، سوسکهای گرده خوار و پروانه کار ادربنا . این آفت اهمیت اقتصادی زیادی ندارد . از بیماریهای مهم آفتابگردان در ایران می توان سفیدک داخلی وزنگ آفتابگردان را نام برد . عامل بیماری سفیدک داخلی قارچی است بنام Plasmopora helianthi که بوسیله خاک و بذر آلوده انتقال ،‌از طریق ریشه به نبات سرایت و بحال سیستمیک در می آید . مبارزه با این بیماری انتخاب بذر غیر آلوده ، ضد عفونی بذر با سموم قارچ کش مانند گرانوزان یا مرکوران به میزان 2 در هزار ، تناوب زراعی ، کندن و سوزاندن بقایای گیاهی آلوده و کشت ارقام مقاوم انجام پذیر است . عامل بیماری زنگ آفتابگردان قارچی است بنام Puccinia helianthi رشد و نمو این قارچ سب پیدایش لکه های برچسته و پراکنده ای به رنگ قهوه ای تیره در پشت برگها می گردد که در نهایت منجر به رد شدن و ریزش برگها می شود . مهمترین راه مقابله با این بیماری استفاده از ارقام مقاوم است . سمپاشی محصول با گل گوگرد یا ترکیبات قارچ کش دیگر در صورت اقتصادی بودن مؤثر است . برداشت:رسیدگی دانه ها بتدریج و از خارج طبق آغاز و بسمت داخل ادامه می یابد . برداشت زود هنگام موجب افت عملکرد و تأخیر در برداشت موجب ریزش و افزایش خسارت پرندگان ، بخصوص گنجشک می گردد . بطور کلی ، برداشت هنگامی انجام می شود که پشت طبق به رنگ زرد مایل به قهوه ای درآمده و برگکهای کناری طبق قهوه ای شده باشد . موارد استفاده: دو مصرف اصلی دانه آفتابگردان بصورت روغن گیری و مصرف آجیلی است .انواع آجیلی دانه درشت تری نسبت به انواع روغنی داشته و حدود 25 تا 20 در صد روغن دارد . میزان پروتئین دانه در آفتابگردان حدود 17 درصد است . ظاهراً هر چه دوران رسیدگی دانه با هوای خنک تری روبرو گردد بر درصد اکسید چرب اشباع لینولائیک در روغن اضافه می شود و بر ارزش غذایی آن افزوده می گردد . ساقه آفتابگردان فیبر زیادی داشته و در صنعت کاغذ سازی و تهیه سلولز مصرف دارد . ساقه از نظر ازت ، کلسیم و پتاسیم نیز غنی است و اضافه کردن آن به خاک موجب افزایش ماده آلی و حاصلخیزی خاک می گردد .

مقدمه
اسپرس گیاهی است از تیره Leguminosae  زیر تیره  Papilionaceae و قبیله  Hedysareae و جنسOnobrychis که دارای مقاومت چندین صد ساله در کشور می باشد . در گزارش های مختلف تعداد 50 الی 70 گونه از این جنس را در ایران گزارش نموده اند که در بین این گونه ها گونه D.viciifoliae از نظر خصوصیات زراعی مطلوب ترین بوده و عموما منظور از اسپرس این گونه
 می باشد . 
گیاهشناسی
اسپرس گیاهی است چند ساله بدون تیغ که دارای ریشه عمیق به قطر یک متر تا پنج سانتی متر و عمق چند متر با انشعابات جانبی بسیار (تقریبا دو برابر یونجه)می باشد. ساقه های این گیاه قائم , تو خالی با ارتفاع حدود یک متر که از قسمت طوقه برخاسته است. برگ های اسپرس شانه ای متقابل که معمولا دارای 7 تا10جفت برگچه به شکل بیضی می باشند .
اسپرس دارای گل آذین خوشه ای منفرد و قائم به طول 10 تا 15 سانتی متر که واجد دست کم ده گل صورتی یا سرخابی( Pink) با رگه های قدری تیره است . هر گل آذین دارای پنج گلبرگ شامل 2 بال, ناو و یک درفش می باشد که اندام نر و ماده گیاه در داخل دو گلبرگ ناو بوده و با اندک فشار به این گلبرگ ها آزاد می شوند. میوه این گیاه به صورت غلافی تا شکوفا به شکل عدس سطح خارجی آن مشبک و بر جسته می باشد . درون هر غلاف یک دانه منفرد قلوه ای شکل, با سطح صاف به رنگ قهوای, زیتونی روشنیا تیره به طول 3 میلی متر که ناف آن در میانه مقعر می باشد.  
امتیازات اسپرس
امتیازات این گیاه را می توان در موارد مختلفی جستجو نمود که از آن جمله می توانیم به موارد زیر اشاره نمائیم :
عدم ایجاد نفخ در دام که به همین دلیل به عنوان یک گیاه علوفه ای برای ایجاد چراگاه ایده آل می باشد.
 
مقاومت به آفاتی نظیر سر خورطومی ساقه, برگ و ریشه یونجه باعث گردیده که در بعضی از مناطق دنیا از جمله امریکا به علت حمله شدید آفات مذکور در غرب این کشور از این گیاه به عنوان یک گیاه مقاوم استفاده شود .
مقاومت  به سرما از جمله مواردی است که باعث شده تا اسپرس در پاییز به مدت طولانی تر از یونجه به رشد خود ادامه بدهد و در بهار زود تر فعالیت رویشی خود را آغاز نماید. موضوع اخیر در بررسی های مشاهده ای در مناطق سردسیر کشور رویت گردید.
 
بهبود کیفیت فیزیکی و شیمیایی خاک را باعث می گردد چون از طرفی به دلیل داشتن ریشه های عمیق باعث شکسته شدن لایه های نفوذ ناپذیر زیرین خاک و از طرفی دیگر به دلیل غدد تثبیت ازت, باروری خاک را باعث می شود . ضمنا به علت داشتن همین ریشه های عمیق و قدرت استقرار بالا , جهت جلوگیری از فرسایش آبی و بادی خاک در شیب های تند قابل استفاده است .
جذابیت گل های این گیاه برای زنبور عسل باعث شده تا در افزایش تولید عسل زنبور داران در مناطق زنبور داری از این گیاه استفاده شود .
تهیه زمین و کاشت اسپرس
 
نوع خاک
اسپرس در اراضی آهکی و خشک و نسبتا سبک به خوبی رشد می کند و بر عکس در زمین ها زهدار که دارای سفره زیر زمینی بالا و اراضی شور و اسیدی محصول چندان خوبی تولید نمیکند . بطور کلی نباید اسپرس و یونجه را از نظر تناسب استفاده در یک منطقه با یکدیگر مقایسه نمود و معمولا در مناطق مناسب برای یونجه کمتر به کشت اسپرس مبادرت می شود .
 
زمان کاشت
مناطق مهم کشت و کار اسپرس در ایران : اردبیل, کردستان , شهر کرد , آذربایجان شرقی و غربی , اصفهان , دماوند و فیروزکوه , قزوین , زنجان , طالقان و بعضی دیگر از مناطق سردسیری کشور می باشد و در تمامی مناطق فوق الاشاره به علت مقاومت گیاهچه به سرما می توان این گیاه را به صورت پاییزه وبهاره کشت نمود البته در ایتن ارتباط بهتر است در پاییز قبل از فرا رسیدن سرمای زمستانه و یخبندان گیاه به مرحله 2 تا 3 برگی رسده باشد و در بهار احتمال یخبندان زمین وجود نداشته باشد .
 
میزان بذر مصروفی
به طور کلی صورت رعایت نحوه و تاریخ کاشت میزان بذر مورد نیاز برای کاشت در دامنه 30 تا 50 کیلو گرم در هکتار می باشد که مقدار دقیق توصیه شده به کیفیت بذر و شرایط میکرو  و ماکرو کلیمایی بر می گردد .
 
کوددهی
در رابطه با نیاز کودی اسپرس ذکر این مساله ضروری است که این گیاه به دلیل داشتن غدد تثبیت  در ریشه های فرعی خود توانایی استفاده از ازت آزاد هوا را دارد و به همین دلیل بعد از رشد و توسعه کامل ریشه و شرایط مناسب برای فعالیت غده های ریزوبیوم نیاز به تامین ازت از طریق کود ازته متصور نیست ولی در سال اول کاشت به دلیل عدم تکامل ریشه ها و غدد مذکور نیاز به حدود 150 تا 200 کیلوگرم در هکتار اوره همزمان با کاشت و 200 تا 250 کیلوگرم در هکتار فسفات آمونیوم قبل از کاشت می باشد .
 
کنترل علف هرز
برای کنترل علف هرز پهن برگ و نازک برگ یکساله مزرعه اسپرس بهتر است در سال اول . چین اول زود تر از موعد تعیین شده برای برداشت اسپرس انجام شود . ترجیحا بایستی این برداشت زمانی انجام شود که علف های هرز تولید بذر ننموده باشند و برای کنترل علف های هرز چند ساله به طریق مکانیکی عمل می شود و در اینمورد استفاده از کولتیواتور در فاصله بین ردیف ها موثر می باشد .
از انجا که اسپرس در دام ایجاد نفخ نمی کند امکان استفاده گیاه در چراگاه ها و مراتع می باشد و برای اینکه به دوام و قدرت رشد بعدی گیاه لطمه وارد نشود دام را در مرحله تولید جوانه گل و ارتفاع 20 سانتی متری در مزرعه رها نمائیم .
منابع مورد استفاده
1-
       نشریه سازمان تحقیقات , آموزش و ترویج کشاورزی
2-
       ارشاد  , جعفر و فهیمه مهریان , 1361 . بیماریهای اسپرس در ایران .
3-
       رضائی, عبدالمجید و بهرام گرامی , 1363 . بررسی های اسپرس

چکیده :
زعفران مهمترین گیاه زراعی موجود در کره زمین است وتنها محصولی است که واحد وزن وخرید وفروش آن به جای تن و کیلوگرم ، مثقال وگرم می باشد. باتوجه به اینکه در شرایط آب وهوایی خشک وسرد می رود ونیاز آبی بسیار پایینی دارد، یکی از آلترناتیوهای بسیارمناسب جهت رشد وتوسعه در مناطق وسیعی از خراسان جنوبی ورضوی می باشد ومی تواند جایگاه بالایی در صادرات غیرنفتی وایجاد اشتغال در مناطق یاد شده داشته باشد.
درحال حاضر بیشترین میزان تولید زعفران دنیا به کشورایران اختصاص دارد وحفظ این جایگاه با عنایت به ارزش افزوده این محصول از اهمیت بالایی برخوردار است که انجام این مهم یکی از اصلی ترین وظایف سازمانهای جهاد کشاورزی وبخصوص مدیریت های باغبانی درسطح استانهای فوق به شمارمی رود در این مقاله ، برخلاف نظربسیاری از کارشناسان ومفسران (باتأکید براحترام به علم ودانش این عزیزان ) که در زمان بروز مشکلاتی مانند کاهش شدید قیمت زعفران ، مسئله جلوگیری از افزایش سطح زیرکشت وجلوگیری از تولید را مطرح می کنند، ( وبدین ترتیب بجای یافتن راه حل مناسب اقدام به حذف صورت مسئله می نمایند) سعی براین شده است تا با بررسی وضعیت فعلی و یافتن مسائل ومشکلات وتنگناها و همچنین نقاط قوت در سطح ملی و بین المللی ونیز پیش بینی آینده باتوجه به روند توسعه ، نیازهای بازارهای داخلی وخارجی، گسترش وتنوع در اشکال مصرف وبوجود آمدن بازارهای مصرف جدیدضمن برشمردن مسائل ومشکلات فنی ، بهداشتی ، اقتصادی و اجتماعی (زعفران امروز)  به ارائه راهکارهایی درجهت حل این مسائل ومشکلات پرداخت (زعفران فردا) وشاهد پیشرفت روزافزون درتولید وفرآوری وصادرات این محصول مهم واستراتژیک باشیم.
1-   وضعیت تولید زعفران درایران وخراسان
سطح زیرکشت زعفران در کشور در سال 1382 (آخرین آمار منتشره از سوی وزارت جهاد کشاورزی )5/54 هزار هکتار بوده که این سطح 3/228 تن تولید به همراه داشته است. میزان صادرات زعفران در سال 83 به میزان 172تن و به ارزش 95 میلیون دلار بوده که 30% از نظروزنی و 40% از نظرارزشی بیشتر از سال پیش از آن بوده است. پیش بینی می گرددصادرات زعفران در سال 84 به حدود 200 تن برسد. سطح زیرکشت این محصول درسال 83 در استان خراسان بزرگ 54 هزارهکتار ومیزان تولید آن 6/213 تن می باشد که تقریباً بیش از 90% زعفران ایران را شامل می شود.
2-   ارزش دارویی و صنعتی زعفران
زعفران از جمله گیاهانی است که علاوه برارزش غذایی واقتصادی دارای ارزش دارویی نیز می باشد مصرف زعفران سبب کاهش سطح کلسترول و تری گلیسیرید خون می شودو از بیماری های قلبی عروقی   پیشگیری می کند.همچنین باتوجه به اینکه زعفران اثرات بازدارندگی بر روی افزایش بیلی روبین خون دارد، از دیرباز در درمان یرقان نیز به کاربرده می شده است. در طب جدید از زعفران فرآورده ای به نام تنتورزعفران تهیه می گردد که به عنوان داروی ضد اسهال و در بیماریهای پوستی مورد استفاده قرار می گیرد. زعفران موجب دفع سنگ کلیه و دفع عفونت دستگاه دفع ادار نیز می گردد.زعفران به علت دارابودن موادتلخ (پیکروکروسین) موجب تسهیل در هضم غذا می شود و نفخ معده را از بین می برد. زعفران با میزان مصرف 30 میلی گرم در روز اثرات ضدافسردگی قابل  توجهی در بیماران افسرده دارد. از زعفران در رفع بی خوابیها که منشاء تحریکات مغزی دارد و نیز در برونشیت های مزمن به علت اثر  بی حس سابقی مدیر باغبانی کنندگی آن بر روی اعصاب ریه استفاده می شود.
در صنعت نیز از زعفران برای رنگ آمیزی ابریشم،نخ وپارچه های ابریشمی و نخی استفاده می شود.

1- راهکارهای مؤثرجهت حفظ وتوسعه بازارهای جهانی
4-1- تولید محصول با کیفیت واستاندارد
4-1-1- اموربهداشتی حین برداشت :
همانطورکه می دانید مرحله برداشت زعفران یکی از مهمترین
مراحل تولید محصول است. برداشت صحیح برکیفیت ،مرغوبیت
وعطروطعم زعفران تأثیربسزایی داردبرداشت گلها صبح زود قبل
از بازشدن غنچه ها (ساعت 9-5) باعث افزایش کیفیت عطروطعم
محصول می شود. در این مرحله بایستی از تماس دست با سبزینه
گیاه، خاک وسایرمواد موجود در زمین جلوگیری به عمل آید و
به دقت کلاله همراه با خامه از گلهای گیاه جدا شود، غنچه
های زعفران بایستی در همان روزی که برداشت می شوند بازشوند
وخامه (میله سفید مادگی) را به همراه سه کلاله قرمز رنگش
از درون جام گل بیرون کشید. بازشدن گلها موجب شکستگی کلاله
ها وآغشتگی آنها به رنگ گلبرگ ها وپرچم ها می شود که خود
از کیفیت محصول می کاهد.
4-1-2- حمل ونقل گل از مزرعه تا فرآوری
روش فعلی عرضه گل به بازار به دلیل انباشتن گلها در محیط
باز وتوقف طولانی به منظور فروش و همچنین طولانی شدن زمان
جداسازی کلاله وخامه از گل از عوامل مهم در کاهش کیفیت
زعفران است که بایستی از این کار جلوگیری به عمل آید و گل
هر روزه بعد از برداشت در بارگاه های بهداشتی زعفران که
پیش بینی شده فرآوری گردد.این بارگاهها در سال جاری و به
تعداد 10000 واحداز محل تسهیلات بانکی در مراکز دهستانها
در حال راه اندازی است و برای سال آینده نیز با کیفیت
بهترو شرایط بهتر، احداث این بارگاهها پیگیری می شود.
برای حمل گلها از مزرعه تا محل این بارگاههای بهداشتی
بایستی به جای استفاده از کیسه یا موارد دیگر از سبدهای
پلاستیکی بزرگ استفاده شود تا از انباشته شدن گلها روی هم
که باعث لهیدگی آنها می شود جلوگیری شود لهیدگی گل باعث
صدمه زدن به کلاله ها و درنتیجه کاهش کیفیت زعفران می
گردد.
4-1-3- فرآوری
به منظور حفظ بازارهای جهانی ، باتوجه به خطری که از جانب
بعضی از کشورها(افغانستان وچین) ، ما را تهدید می کندضروری
است کارآیی خود را در تولید وعرضه زعفران مرغوب بالا ببریم
تا درآینده نزدیک مزیت خود را از دست ندهیم یکی از راهها
این است که حالتی رقابتی دربین تولید کنندگان بوجود آوریم
به گونه ای که با برخورداری از تولید بالا، تولید کننده ای
که محصول بهتری تولید کند جایگاه بهتری داشته باشددراین
صورت تولید کننده نیز برای اینکه بتواند با رقباء خود
رقابت نماید به دنبال راههایی برای کاهش هزینه ها وتولید
محصول مرغوب خواهد بود. در فرآوری زعفران تولیدکنندگان
بایستی اصول بهداشتی را رعایت نموده و پس از شستن دست ها
با آب وصابون نسبت به جداسازی کلاله ها و خامه از گلها
اقدام نمایند. عمل جداسازی بایستی در بارگاههای بهداشتی
وبصورت متمرکز انجام شود چون پاک کردن گل ها در خانه های
شخصی و به صورت سلیقه ای محصولی با کیفیت های متفاوت عاید
می کند همچنین خشک کردن زعفران در منزل روی روزنامه و
پارچه های سفید و تمیز هم خالی از اشکال نیست زیرا به
دلیل رفت و آمد افراد و جریان هوا و نشستن گردوغبار روی
محصول از کیفیت آن می کاهد بنابراین کار جداسازی وخشک کردن
بایستی در بارگاههای بهداشتی که از محل تسهیلات بانکی در
نزدیکی محل تولید زعفران تعبیه شده انجام شود ودقت و نظارت
کامل بر این مهم صورت پذیرد.
4-1-4- پاستوریزاسیون
در طی سالهای اخیربرای پاکسازی محصولات طبیعی از روش های
پرتوافشانی و تزریق گاز استفاده شده است ، در رابطه با
زعفران نیز این محصول توسط اشعه گاما پرتودهی شده که مورد
قبول بازارهای جهانی نمی باشد.
از این رو باتوجه به افزایش نگرانی سازمانها و قانونگذاران
نسبت به روش های مذکور ،بسیاری از شرکت های خصوصی
وسازمانهای تحقیق وتوسعه ، تحقیقاتی در زمینه یافتن شیوه
های جدید پاستوریزاسیون طبیعی انجام داده اند که محصولی با
کیفیت بالا و با کمترین اثربر روی ویژگی ها و مشخصات
ارگانیک آن حاصل گردد.این کار با همکاری تنگاتنگ متخصصین
ومهندسین کارآمد انجام شده و یک سیستم پاستوریزاسیون طبیعی
را پایه گذاری نمودند. این سیستم امکان پاکسازی محصولات
خشک وحساس را بدور از هرگونه زیانهای روشهای پاستوریزاسیون
سنتی را ارائه می دهد. این تکنولوژی علاوه براینکه حفظ
سلامت انسانها را تضمین می نماید به صورت مؤثری توسط تولید
کنندگان پیشرو،تجارو کارخانجات فرآوری بریا محصولاتی از
جمله ادویه جات ، زیره ، زعفران ومحصولات خشکباری در اروپا
و خاورمیانه به کارگرفته شده است در حال حاضرسرویس های
پاستوریزاسیون برای بیش از 15 نوع محصول با ارزش ارائه می
شود.
در حال حاضر مراکز فعال پاستوریزاسیون، کشور های هامبورگ
آلمان ، ترکیه ،دبی وایران (تهران) هستند که به مشتریان
محلی خود خدمات ارائه می نمایند.
پاستوریزاسیون صددرصد طبیعی درعین حفظ ویژگیهای محصول ، (
حفظ خواص محصول از جمله رنگ، بافت ، بو ومزه ، عطر، طعم
رنگ ) میکروارگانیسم ها را به صورت مؤثراز بین می برد و
باعث کاهش چشمگیرTotal plate count می شود در این روش کلیه
میکروبهای بیماری زا از بین می رود کپک ها (mould) حشره
ها، تخم هاو لاروهای آنها را نیز نابود می کند. روش فوق
روش بسیار مناسبی برای زعفران بوده که قبل از بسته بندی
این محصول بایستی مد نظر قرار گیرد زیرا درآینده
بسیارنزدیک می بایستی جوابگوی محصولات صادراتی خود در
رابطه با کاهش وضعیت آلودگی وبارمیکروبی آن باشیم.

-2- بازارهای مناسب وشناخت بازارهای جدید
یکی دیگر از مشکلات اصلی ما در بحث تولید وعرضه زعفران،
بازاریابی مناسب این محصول است باتوجه به اینکه قسمت اعظم
زعفران دنیا در کشور ما تولید می شود، ضروری است که مبحث
بازاریابی این محصول نیز توسط ایران اداره و ساماندهی شود.
متأسفانه شاهدیم کشور اسپانیا از سالیان گذشته بادرک این
مطلب که به دلیل بالابودن هزینه های تولید قادر به رقابت
با تولید زعفران در کشورمان نیست، شروع به کاهش تولید
نموده و صرفاً 3-2 تن زعفران در سال تولید می نمایداما از
سوی دیگر تصمیم گیرنده اصلی دربازارهای زعفران دنیا ومرکز
توجه اصلی خریداران جهانی این محصول کاملاً ایرانی ،
اسپانیا می باشد بدین ترتیب که اسپانیا همه ساله با
برگزاری جشن و فستیوال بین المللی زعفران نگاه تمامی
خریداران را به خود جلب کرده و به شناخت صحیحی که از
نیازهای متقاضیان وبازارها هدف دارد ، توانسته است به
عنوان مرکز ثقل این محصول شناخته شود 85-70 درصد زعفران
ایران به صورت فله و در بسته بندی بزرگ به اسپانیا و
امارات صادر می شود وآنها بابازاریابی صحیح و بسته بندی
مناسب محصول را به نام کشورهای خود صادر می کنند. بانگاهی
به میزان صادرات انجام شده درچهار ماه نخست امسال که حدود
47 تن بوده است و با مقایسه میان قیمت فروش فله ای آن قرار
هرکیلوگرم 5/2 میلیون ریال با قیمت هرکیلوگرم زعفران به
صورت بسته بندی در بازارهای داخلی وخارجی از قرار
هرکیلوگرم 5 میلیون ریال درمی یابیم که دراثر نبود
بازاریابی مناسب ومدیریت یکپارچه و قوی در این زمینه ، فقط
در چهارماهه نخست امسال حدود 117 میلیارد ریال خسارت به
تولید کنندگان وکشوروارد آمده است در این راه ضروری است
دولت ضمن حمایت از صادرکنندگان موفق با ایجاد سازوگاری
مناسب در این راه قدم بگذاردانجام مطالعات زیرساختی به
منظور شناخت بازارهای جدید وشکل نیاز این بازارها درافزایش
میزان صادرات بسیارمهم است ایجاد تنوع در اشکال مختلف بسته
بندی باتوجه به نیاز بازار وسلیقه های مشتریان
تأثیربسیارخوب ومثبتی ایجاد خواهند نمود که موجب جلب سلائق
مختلف می گردد.
4-3- تبلیغات داخلی وخارجی
زعفران دراغلب نقاط دنیا وحتی دربسیاری از استانها وشهرهای
کشورخودمان محصولی ناشناخته است که این امرشاید ناشی از
ضعف تبلیغات مناسب در این زمینه باشد در این راستا ضروری
است ضمن برنامه ریزی صحیح ومناسب، اقدامات بایسته، از سوی
مراجع ذیربط انجام پذیرد وبایددولت با حمایت از این امر به
کمک صادرکنندگان بشتابد در حال حاضر حدود 60 تن زعفران
تولیدی به مصرف داخلی رسیده و مابقی آن از کشورصادر می شود
یعنی حدود 85% زعفران تولیدی ما محصولی صادراتی است که این
موضوع اهمیت داشتن دیدگاه تبلیغاتی بین المللی این محصول
را بیش از پیش آشکار می کند. با انجام تبلیغات مناسب از
طریق شبکه های تلویزیونی ماهواره ای و بین المللی می توان
زعفران ایران را به تمام مردم دنیا شناساند. مابدون در
نظرگرفتن مصارف جدیدصنعتی و یادارویی این محصول اگربتوانیم
با تبلیغات صحیح به طور متوسط مصرف زعفران را در مجموع 1/0
گرم در سال درکل دنیا به ازاء هر نفر افزایش دهیم ، 600 تن
در سال به تقاضای بازار افزوده ایم. یعنی چیزی
بیش از دوبرابر تولید فعلی این محصول در دنیا با این حساب
ساده به اهمیت فوق العاده تبلیغات در زمینه ایجاد بستر
مناسب بازاریابی زعفران پی می بریم و از طرف دیگر انجام
تبلیغات سبب شناساندن ایران به عنوان پایگاه تولید جهانی
زعفران به سایر کشورهای دنیا می گردد.و جایگاه ایران را در
این امر تثبیت می نماید.
4-4- جلوگیری از صادرات فله
زعفران ایران به کشورهای امارات متحده عربی ، اسپانیا ،
عربستان ، سوئد وایتالیا صادر می شود که اسپانیا بیشترین
سهم را در خرید زعفران ایران دارد. همچنین کشورهایی مانند
پاکستان وهند وامارات به عنوان بازارهای غیرمستقیم زعفران
ایران به شمار می روند و آن را به صورت دست دوم درمقادیر
زیاد و با کیفیت دست خورد ه و تقلبی از طرق غیرقانونی
دریافت می کنند.
در این میان با در نظرگرفتن کشوری مانند اسپانیا با تولید
حدود 3-2 تن در سال وباتوجه به تولید اندک کشورهایی با
سابقه مانند هند، کشمیر، مراکش، یونان، ایتالیا، کشورهای
جدیدی نیز مانند چین وافغانستان برجرگه تولید این محصول
پیوسته اندومکانیزم ها مناسب تولید آنرا نیز
دارند لذا به نظر می رسد زعفران ایران در آینده نه چندان
دور با چالشهای بسیار سختی روبرو خواهد شد برای جلوگیری از
عدم ا ستقبال بازارجهانی بایدعواملی مانند گسترش بازاریابی
، دستیابی به بازارهای جهانی ، تبلیغ و فروش محصولات را
مورد توجه قرار دهیم وبا بهترین شیوه های تولید، بسته بندی
و فرآوری حافظ و تعیین کننده قیمت جهانی زعفران باشیم
درحالیکه ایران توانایی صادرات 200 تن زعفران درسال را
دارد، اسپانیا باتولیدتنها دوتن زعفران مهمترین تولیدکننده
زعفران دنیا محسوب می شود. سیاست گذاری نادرست دولت ،عدم
بازاریابی مناسب برای فروش محصول وکشت سنتی زعفران از عمده
ترین مسائلی است که زعفران ایران را مهجور قرارداده است
متأسفانه قیمت زعفران ایرانی که می تواند تا 530 دلار برای
هرکیلوگرم به فروش برسد، تا 250 دلارکاهش یافته و مابه
التفاوت آن از طریق صندوق ذخیره ارزی کشور تأمین می شود
ودلالان وصادرکنندگان ناآشنای زعفران با احتساب قیمت تمام
شده محصول در ایران ، به حداقل سود بسنده کرده و در واقع
سوبسید زعفران را به جای مصرف کننده داخلی به خریدار خارجی
پرداخت می کنند. باتوجه به تلاش برای عضویت ایران در W.T.O
باید گفت. زعفران ایران به عنوان مزیت اقتصادی کشور
نیازمند اعتبارات بلاعوض برای سرمایه گذاری ، بازاریابی
مناسب و سازمانی برای حمایت و نظارت برچگونگی شیوه برداشت
و فرآوری سایر مراحل است و در صورت توجه دولت می تواند
همپای نفت وفرآورده های نفتی درآمد ارزی برای کشور داشته
باشد و این میسرنمی شود مگر با همدلی تمام سازمانهای دست
اندرکار نظیربازرگانی ، صنایع ، مرکز توسعه صادرات ، جهاد
کشاورزی و ... که به صورت یک دست عمل نمایند.
4-5- کانالیزه شدن صادرات وبورس کالای کشاورزی
یکی از سازوکارهای مناسب در بهبود وضعیت فعلی صادرات ،
کانالیزه شدن صادرات زعفران توسط صادرکنندگان معتبر
وشناخته شده وعدم اجازه صدور به سایر افراد است همچنین
رعایت استانداردهای ملی وبین المللی در زمان خرید وفروش
محصول سبب کاهش پدیده تقلب می گردد و الزام رعایت این
استانداردها جز از طریق انجام معاملات درتالارهای بورس
کالای کشاورزی مقدور نمی باشد باتوجه به نظام خرده مالکی
در مزارع وعدم تمکن مالی زعفران کاران ولزوم فروش محصول پس
از برداشت در مدتی کمتز از یک ماه ، شاهد نوسانات شدید
قیمت زعفران هستیم که افت بسیار زیاد قیمت در سال گذشته
نمونه روشنی براین مدعاست. به رغم ایجاد تشکلهای تعاونی به
دلیل ضعفهای موجود در ساختار آنها تاکنون نتوانسته انددر
تنظیم بازار تأثیربسزایی داشته باشند.افزایش توان مالی
کشاورزان وصادرکنندگان ، تقویت معاملات زعفران در بورس
کالای کشاورزی وکمک به رشد وتوسعه بورس از راهکارهای مطرح
در حوزه صادرات وکنترل به شمار می رود همچنین تعامل سازنده
مابین وزارت بازرگانی ، بانک کشاورزی و بورس کالای کشاورزی
در رشد تولید وتجارت زعفران مؤثراست.
زعفران امکان عرضه به بورس را می یابد که واجد استاندارد
ملی بوده و از آفات زنده یا بقایای آن ، کپک زدگی و رنگ
افزوده شده ، عاری و در همان سال زراعی که مورد داد وستد
قرار می گیرد تولیدشده باشدصاحبان کالا می توانندکالای
واجد شرایط خود را ضمن مراجعه به هریک از انبارهای سازمان
بورس کالای کشاورزی تحویل داده ورسیده دریافت نمایند
بازرسان بورس در زمان دریافت کالا و در حضور صاحب آن اقدام
به نمونه برداری و پلمپ محموله می نمایند. پس از اعلام
مشخصات زعفران از سوی آزمایشگاه ، گواهی تضمین کمیت و
کیفیت کالا با اعتبار نود روزه صادر می گردد.
وکالا از طریق کارگزار فروشنده در تالار معاملات مورد داد
وستد قرار می گیرد، سپس خریدار کالا می تواند
درخواست خروج کالا را بدهد و یا آنرا مجدداً در تالار
معاملات مورد داد وستد قرار دهد این زعفران تامدت اعتبار
گواهینامه آن می تواند به دفعات مورد داد و ستد
قرارگیرد. به هرحال کنترل کیفی تولید وحفظ مرغوبیت کالا و
تنظیم بازار به خصوص نفوذ به بازارهای جدید دیگرجهانی کاری
نیست که به تنهایی از عهده چند تاجر عمده صادرکننده زعفران
ساخته باشد همچنین عملیات بهر زراعی محصول و بهسازی فرآیند
تولید وعرضه وبالاخره ایجاد تحولات لازم در جهت بهبودوضع
کمی و کیفی محصول در گرو تحقیق آموزش و ترویج فنون جدید
کاشت داشت وبرداشت زعفران است که به نوعی به اقدامات دولت
بستگی دارد. بورس کالای کشاورزی می تواند با اصلاح ساختار
بازار زعفران، قدرت رقابتی این بازار را با کنترل مرغوبیت
کالای صادراتی ورعایت استاندارهای آن دربازارهای بین
المللی حفظ ، وتوان وظرفیت صدور بیش از میزان فعلی را برای
جامعه زعفران کاران کشور به ارمغان آورد. از سوی دیگر عدم
توجه کافی مسؤولان به تولید و صادرات زعفران موجب از دست
دادن جایگاه ایران در زمینه تولید این محصول در دنیا خواهد
شد.
5-بحث و نتیجه گیری
مسائل ومشکلات حادث برزعفران واحساس نیاز به حل این مسائل
باعث گردید که پیگیریهای لازم به منظور تشکیل مرجع تصمیم
گیرنده ای در مورد این محصول مهم و استراتژیک به عمل آید
که در این راستا، با سعی و کوشش واهتمام مسؤولین امر در
شناساندن ضرورت وجود چنین مرجعی، کارگروه ملی زعفران در
هیأت دولت تشکیل شد این امرم نشاندهنده جایگاه مهم این
محصول در اقتصاد ملی کشور بوده وتوجه هرچه بیشتر به مسائل
وتنگناها را روشن می سازدمعذالک تشکیل صرف این کارگرروه به
تنهایی کافی نبوده ولازم است که مسائل وتنگناهای مطرح شده
در این مقاله تا بتوان با پیگیری آنها وجمعبندی تمامی راه
حلها در سطح ملی به نتایج مفید مثمرثمری دست یابیم و شاهد
حضور پررنگ زعفران در جایگاه خود به عنوان یکی از ارکان
صادرات بخش کشاورزی باشیم واین همان زعفران فرداست که
آرزوی ماست .باتوجه به پیش بینی های به عمل آمده در برنامه
چهارم توسعه مبنی بر افزایش سطح زیرکشت ونیزافزایش میزان
تولید زعفران تا 390 تن در سال پایان نامه برنامه در سه
استان خراسان رضوی ، شمالی وجنوبی ، لازم است از هم اکنون
برنامه ریزی های ضروری جهت حل مشکلات وتنگناها را با
محوریت کار گروه ملی زعفران به عمل آوریم تا ان شاء الله
شاهد پیشرفت چشمگیر و به تبع آن شکوفایی اقتصادی بخش
کشاورزی استان باشیم.
منابع
1- قطب علمی زراعت دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد ،
زعفران فنآوری تولید فرآوری ، دانشگاه فردوسی 1381
2- ایجاد ارزش افزوده درمحصول شمانشریه شرکت
steambab.systems
3) WWW.irna.ir/fa/news/view/Line
4) WWW.iran-newspaper.com/1384.44/html
5) WWW.sharghnewspaoeer.com/830730/iranco.html
6)WWW.irana.ir/news/prinable.asp
7)WWW.sabziran.ir/index.php
8)WWW.iranmaina.com/nntriton/food suff/features/zaferan

وژی پرورش نشاء حصیری طویل به روش هیدروپونیک و نشاکاری آن

تکنولوژی پرورش نشاء حصیری طویل به روش هیدروپونیک و نشاکاری آن

Raising and Transplanting Technology for Long Mat with Hydroponically Grown Rice Seedling

مقدمه:
در ژاپن بیش از 99 درصد تولید برنج به روش نشاکاری بدست می آید. بیشترین روش رایج نشاکاری استفاده از نشاء حصیری است که در بستر خاکی داخل جعبه های نشاءپرورش داده می شود(با طول58سانتی متر و عرض 28 سانتی متر و به عمق 3 سانتی متر). حمل و نقل جعبه های نشاءکار دشواری بوده و مشکلاتی را به همراه دارد که تعدادی از آن در زیر آمده است:
1- وزن یک جعبه نشاءتقریباٌ برابر 6 کیلو گرم می باشد.
2- برای هر هکتار مزرعه شالیزاری حداقل تعداد 200 تا 240 عدد جعبه نشاءنیاز می باشد.
3- در دوره ای که نشاء پرورش می یابد یعنی از زمان بذرپاشی تا مرحله نشاکاری جعبه های نشاء باید بعد از بذرپاشی از بذرپاش به انکیوباتور(تاریکخانه) ، بعد به گلخانه ، با کامیون(وانت بار) به مزرعه اصلی و سپس بر روی ماشین نشاکار جهت نشاکاری حمل می گردد.

پرورش نشاء حصیری طویل به روش هیدروپونیک جهت بهینه سازی نشاکاری برنج و صرفه جوئی نیروی کارگری طراحی شده که این نشاء دارای طول 6 متر و عرض 28 سانتی متر می باشد . در این روش نوین دوره پرورش نشاء 2 هفته بوده که در این مدت ارتفاع گیاهچه به 10 تا 15 سانتی متر خواهد رسید .
نشاء حصیری طویل ترکیبی است از ریشه های در هم پیچیده گیاه و بستری از جنس پارچه پنبه ای بدون تار و پود(نمد مانند) که مقاومت آن در حدی است که میتوان آن را لوله نموده و حمل و نقل کرد.
وزن یک رول از نشاء حصیری حدوداٌ 12 کیلو گرم است و تقریباٌ یکپنجم وزن نشاء حصیری جوانی است که به طور معمول در بستر خاک پرورش داده می شود و با طولی 6 متری برابر با 10 عدد از نشاء حصیری جعبه ای می باشد.



مواد و روش پرورش نشاءحصیری لوله ای
1) بستر خزانه
در این روش نیاز به بستر خزانه ، مخزن کودمایع و یک پمپ جهت انتقال کود مایع به درن بستر خزانه می باشد که در گلخانه نصب می گردد.
بستر خزانه شامل 4 سینی با طول 5/6 متر ، عرض 28 سانتی متر و عمق 6 سانتی متر بوده که از جنس استیل زنگ نزن تهیه گردیده بر روی پایه ای به ارتفاع 60 سانتی متر صورت افقی در کف گلخانه نصب می شود تا کاربر به راحتی و بدون خم کردن کمر بتواند با آن کار کند.
پمپ نیز کود مایع را از درون مخزن در زمان کود دهی پمپاژ نموده و در داخل سینی بستر خزانه به گردش در می آورد.
طرحی از خزانه پرورش نشاء حصیری طویل در شکل 2 نشان داده شده است



) بذرپاشی
پارچه پنبه ای مخصوص را در درون سینی که کاملاٌ خشک و تمیز می باشد پهن نموده و توسط دو صفحه شانه مانند در ابتدا و انتها محکم می گردد. سپس کود مایع در خزانه پمپاژ شده و به گردش در آمده و بذر جوانه دار برنج بر روی بستر سینی توسط یک ماشین بذر پاش خودگردان همانطور که در شکل 2 مشاهده میگردد پاشیده می شود.
مقدار بذر معمولاٌ حدود 100 تا 250 گرم به انداره واحد سطح یک جعبه نشاء(58×28 سانتی متر) که در روش معمول برای پرورش نشاء جعبه ای مصرف می گردد در نظر گرفته می شود و برای سطح بستر این نوع از خزانه (600×28 سانتی متر) برابر 1034 تا 2586 گرم است.ریشه های نشاء برنج در داخل پارچه پنبه ای نفوذ کرده و در هم می پیچد و حصیری رابوجود می آورد این حصیر بوجود آمده از ریشه های در هم پیچیده گیاهچه ها و بستر پارجه ای آنقدر قوی است که در زمان حمل و نقل و لوله نمودن خسارتی نمی بیند. بذور برنج داخل سینی بستر خزانه بلافاصله بعد از بذرپاشی و گیاهچه های 2 هفته بعد از بذرپاشی در شکل 3 مشاهده میگردد.



) کودهی و کنترل دمای محیط گلخانه
در 5 روز اول بعد از بذرپاشی آب خالص بدون کود در بستر خزانه به گردش در می آید و سپس کود را که این کود با نامهای اوتساکو1 و اوتساکو2 به صورت تجاری در بازار موجود بوده و بیشتر جهت کشت سبزیجات به روش هیدروپونیک استفاده می گردد را در آب داخل تانک حل نموده و بوسیله پمپ در بستر سینی خرانه به گردش در می آوریم در ضمن هدایت الکتریکی کود مایع بایدحدود 3/1 تا 4/1میلی موس بر سانتی مترباشد که هر روزه تنظیم می گردد. (EC) درجه حرارت آب بستر خزانه با درجه حرارت محیط گلخانه باید با هم هماهنگ باشدکه توسط هیتر و تهویه جهت پرورش نشاء تامین می گردد.




4) لوله کردن نشاء
پارچه ای که برای بستر خزانه نشاء در نظر گرفته شده با توجه به طول 6 متری که داردباید خاصیت لوله شدن را داشته باشد تا حمل و نقل آن به مزرعه اصلی وبارگیری بر روی ماشین نشاکارراحت صورت پذیردکه مراحل این کار به صورت زیراست:
1) فشردن گیاهچه ها به سمتی که می خواهیم آن را لوله نمائیم بوسیله یک سیلندر استوانه ای شکل با وزن تقریبی 15 کیلو گرم.
2)گذاشتن صفحه ای با طول 60 سانتی متر ، عرض 5/27 سانتی متر و وزنی معادل 3 کیلو گرم از جنس استیل بر روی گیاهچه های فشرده تا به صورت اولیه برنگردد.
3)لوله کردن نشاء حصیری به حول یک لوله به قطر 15 سانتی متر با دست یا یک ماشین که برای این عمل طراحی گردیده.
5)بستن نشاء لوله شده در داخل یک لفاف پارچه ای. قطر و وزن تقریبی نشاء حصیری لوله شده با طول 6 متر به ترتیب برابر با 40 تا 50 سانتی متر و 12 کیلو گرم است.
مراحل فوق در شکلهای 7 ، 8 و 9 نشان داده شده است.



گذاشتن صفحه فلزی بر روی نشاء ها

رول نمودن نشاء حول یک لوله به قطر 15 سانتی توسط دستگاه.


در مقایسه ای که بین نشاء حصیری لوله ای پروش یافته به روش هیدوپونیک و نشاء حصیری پرورش داده شده در بستر خاکی از نظر وزن صورت گرفت نتیجه بدست آمده حاکی از آن بوده که وزن نشاء به روش جدید برابر یک پنجم وزن نشاء در بستر خاک با طول برابر 6 متر بوده است. در شکل 9 این مقایسه نشان داده شده است.

بهینه سازی ماشین نشاکار برنج برای نشاکاری نشاء حصیری طویل
یک ماشین نشاکار 6 ردیفه که اخیراٌ ساخته شده بود جهت کاشت نشاء لوله ای در مزارع شالیزاری بازسازی گردید.تعدادی ضمائم جهت قرار دادن نشاهای لوله ای بر روی نشاکار دارای 6 سکو ساخته و نصب شد.توانایی تسمه های تعذیه نشاء جهت دستیابی به یک تغذیه مطمئن و یکنواخت با تعبیه یک غلطک محرک بعلاوه غلتکهای تحتانی و فوقانی افزایش یافت.
ظرفیت مخزن کود با اضافه نمودن ارتفاع آن دو برابر افزایش یافت تا از تکرار دفعات کودهی توسط نشاکار کاسته شود و در ضمن دو عدد پایه نیز در دو طرف راننده جهت حمل 8 عدد نشاءحصیری لوله ای اضافی تعبیه گردید.
این ماشین نشاکار با سرعتی معادل 13/1 متر بر ثانیه در صورتی که از نشاء حصیری لوله ای استفاده گردد میتواند 5/0 هکتار از مزرعه شالیزاری را در یک ساعت نشاکاری نماید

سنجش واندازه گیری وضع گیاه به تعیین چگونگی رشد و میوه دهی طبیعی گیاه كمك می كند. از سنجش سرعت رشد پنبه شاخصی از بُنیه گیاه بدست می آید و معمولا" این سنجش را بایستی از مرحله 8 تا 10 برگی آغاز نمود.

بواسطه تغییر پذیری عملیات زراعی و نیمرخ ردیف ها ، ارتفاع گیاه را بایستی از محل برگهای بذری (كوتیلدون) تا جوانه انتهائی ، نه از سطح زمین به بالا ، اندازه گیری نمود. كوتیلدون ها دو برگ بذری هستند كه اولین مرحله قابل مشاهده بعد از سبز شدن می باشند.

این دو برگ بذری اتصال مستقیم با ساقه اصلی دارند و روبروی یكدیگر واقع هستند. طبق توافق عمومی در مناطق كمربندی كشت پنبه در آمریكا ، گره محل اتصال دو برگ بذری را گره شماره صفر می نامند. اولین برگ واقعی گره شماره یك است و بایستی در قسمت انتهائی بوته در مدت 7 تا 10 روز بعد از سبز شدن قابل رویت باشد. برگهای ساقه اصلی بطور متوالی به فاصله زمانی 3 روز (در شرایط سرد 4 روز ) ظاهر می شوند. این برگها بطور تكی در هر یك گره بوجود می آیند و سطح ساقه بین هر یك برگ یا گره میانگره نامیده می شود.

شاخه های میوه ده معمولا" از گره پنجم تا هفتم از یكی از دو جوانه ریز واقع در محور برگ یا نقطه ای كه در آن برگ به ساقه اصلی وصل است شروع به نمو می كنند . شاخه های میوه غنچه یا جوانه میوه را به فاصله زمانی 6 روز ( در شرایط تنش امكان دارد فاصله زمانی 7 تا 9 روز باشد ) كه شامل برگ می باشد تولید می كنند .

برگ همراه غنچه منبع عمده مواد فتوسنتزی برای آن است، كه بعد از حدود 21 روز غنچه تبدیل به گل می شود، و پس از تشكیل قوزه ونمو آن در مدت 6 هفته بعد از گل دهی قوزه می رسد. شاخه های رویشی ( معمولا" به تعداد 2 یا 3 عدد) از گره ها یا برگهای اصلی زیر اولین شاخه میوه ده و گاهی از دومین جوانه نزدیك به شاخه میوه ده در صورت آسیب دیدن شاخه میوه ده بوجود می آیند.

هدف نگهداری 80 درصد غنچه هادر اولین شاخه های میوه ده در اوایل مرحله گلدهی می باشد.


Top of Form


Bottom of Form

خصوصیات گیاه گندم

گندم ، گل آذین سنبله‌ای دارد. از هر گره آن معمولا یک سنبلچه متشکل از دو گلوم و سه گلچه بوجود می‌آید. گاهی تعداد گلچه‌ها به 9 هم می‌رسد. دانه گندم بین دو پوشش قاشق مانند به نامهای پوشک بیرونی (لما) و پوشک درونی (پائولا) قرار گرفته است. برگهای گندم مانند برگهای سایر غلات (به جز ذرت و ارزن) ، نازک و کم عرض بوده و زبانه‌های کوچکی دارند.

میوه گندم

میوه گندم با توجه به گونه آن ، 3 تا 10 میلیمتر طول و 3 تا 5 میلیمتر هم قطر دارد و شامل بخشهای زیر است.

    * گیاهک: یا رویان که تقریبا 5/2 درصد وزن دانه را تشکیل می‌دهد و سرشار از پروتئین و چربی است که این بخش را معمولا در تهیه آرد گندم جدا می‌کنند.
    * سبوس: همان پوسته دانه است و تقریبا 14 درصد از وزن دانه را تشکیل می‌دهد. سبوس را هم همچون گیاهک در مرحله آرد سازی از دانه جدا می‌کنند و معمولا برای خوراک دام مورد استفاده قرار می‌گیرد.
    * آندوسپرم: حاوی مواد نشاسته‌ای دانه گندم است و تقریبا 83 تا 87 درصد از کل دانه را شامل می‌شود. آندوسپرم دارای دانه‌های نشاسته‌ای و مواد پروتئینی می‌باشد که دانه‌های نشاسته آن بوسیله گلوتن که یکی از پروتئینهای موجود در دانه است، بهم چسبیده‌اند. میزان گلوتن موجود در دانه بر حسب نوع و نژاد گندم تفاوت می‌کند.

      همین میزان گلوتن گندم است که مرغوبیت آن را تعیین می‌نماید. گندمهای قرمز سخت بهاره و پاییزه گلوتن بیشتری دارند و به همین دلیل ، ارزش تهیه نان از آنها بیشتر است. چون خمیر حاصل از آردی که از لحاظ گلوتن غنی است، به دلیل داشتن حالت کشدار ، قادر است که گازهای ناشی از تخمیر را بیشتر در خود نگهدارد و برای همین ، خمیر بهتر ورآمده و حجمش بیشتر می‌گردد.




آب و هوای مناسب برای رشد گندم

شرایط ایده‌آل برای رشد گندم ، آب و هوای خنک در دوره رشد رویشی ، آب و هوای معتدل در دوران تشکیل دانه و آب و هوای گرم و خشک در زمان برداشت محصول می‌باشد. بنابراین در مناطقی که زمستانهای سخت دارند، کشت گندم با مشکلاتی از قبیل سرما‌زدگی زمستانی مواجه می‌شود. البته باید بدانیم که گندم در برابر خشکی مقاومت چندانی ندارد و نمی‌تواند به مدت طولانی ، خشکی و کم آبی را تحمل نماید. اما قادر است خود را با شرایط خشک تا حدی تطبیق داده و با تشکیل یاخته‌های کوچکتر که در نهایت سبب تشکیل برگهای کوچک شده و در نتیجه روزنه‌ها کوچکتر می‌شود، سطح تعریق را کاهش دهد و از اثرات سوء کم آبی تا حدی محفوظ بماند.

انواع گندم

معمولا گندمها را به دو دسته کلی گندم بهاره و گندم پاییزه تقسیم بندی می‌کنند. این دو نوع علاوه بر آن که دانه‌هایشان از نظر رنگ ، بافت ، شکل و ... باهم فرق دارد شرایط رشد و نمو آنها نیز باهم تفاوت می‌کند. این دو نوع گندم را در دو زمان مختلف در سال کشت می‌نمایند. دانه گندم ، دارای شیاری است که در طول دانه قرار می‌گیرد. عمق این شیار در گندمهای پاییزه زیاد و در گندمهای بهاره کم است. طرفین این شیار در گندمهای بهاره گرد و در گندمهای پاییزه گوشه‌دار می‌باشد.

گندم بهاره

در اوایل بهار کاشته می‌شود. پس از جوانه زدن ، گیاه جوان در بهار و اوایل تابستان رشد نموده و محصول آن را تا اواخر تابستان برداشت می‌کنند. گندم بهاره را معمولا در نواحیی کشت می‌کنند که گندم پاییزه نمی‌تواند در برابر سرمای سخت زمستانی آن مناطق ، مقاومت نماید. البته میزان محصول‌دهی گندم پاییزه از بهاره بیشتر است. معمولا پس از تهیه بذر و زمانی که دمای خاک به یک درجه سانتیگراد بالای صفر رسید، گندم بهاره را می‌کارند.

اگر شرایط آب و هوایی اجازه دهد می‌توان گندم را زودتر هم کاشت تا دوره رشد آن طولانی‌تر شده و میزان محصول دهی آن بیشتر شود. گندم بهاره برای آن که به مرحله گلدهی برسد، باید به مدت طولانی در معرض هوای سرد قرار گیرد. اگر گندم پاییزه را در بهار بکارند، چون دوره سرما را پشت سر نمی‌گذارد، نمی‌تواند گل آذین خوبی تشکیل دهد.



گندم پاییزه

این نوع گندم در نیم کره شمالی ، در فصل پاییز موقعی که دمای خاک از 13 درجه سانتیگراد کمتر باشد کشت می شود. ابتدا بذر گندم پاییزه جوانه می‌زند. سپس در فصل زمستان ، گیاه به صورت گیاه جوان کوچکی باقی می‌ماند و با آغاز فصل بهار ، مجددا رشد و نمو خود را آغاز می‌کند. معمولا در یکی از ماههای خرداد ، تیر یا نهایتا مرداد ، دانه می‌رسد و آماده برداشت می‌شود. گندمهای پاییزه به نسبت گندمهای بهاره ریشه‌های عمیق‌تر و پرپشت‌تری دارند که تا 200 سانتیمتر در خاک نفوذ می‌کنند. این امر ناشی از آن است که گندمهای پاییزه فصل رشد طولانی‌تری دارند.

شرایط مناسب برای رشد گندم

خاک شنی و رسی عمیق با زهکشی خوب ، برای رشد گندم مناسب است. اصولا میزان عملکرد گندم در شرایط دیم (آبیاری با باران) ، در خاکهای ریز بافت بیشتر است. چون این قبیل خاکها قادرند آب را بهتر و به مدت طولانی‌تر در خود نگهدارند. اما در شرایط آبی (که کشاورز خود گیاه را آبیاری می‌کند) ، معمولا گندم زیاد تحت تأثیر بافت خاک خود قرار نمی‌گیرد. گندم هم مانند سایر گیاهان نمی‌تواند در خاک خشک جوانه بزند.

گندم بهاره به دلیل ذخیره شدن رطوبت زمستانی در خاک ، همواره رطوبت مورد نیاز خود را دارد. اما رطوبت خاک گندمهای پاییزه معمولا فرایند جوانه‌زنی را با مشکل مواجه می‌نماید. اگر برای جوانه زنی یا رشد اولیه جوانه ، خاک رطوبت کافی نداشته باشد بذرها ممکن است بپوسند یا در معرض صدمات ناشی از سرما قرار گیرند.

آفات و بیماریهای گیاه گندم

زنگ گندم

زنگ گندم را ، قارچی به نام Puccinia ایجاد می‌کند. مهم ترین بیماری گندم به شمار می‌رود که شامل زنگ ساقه ، زنگ برگ ، زنگ خطی و زنگ نواری می‌شود. شرایط محیطی مساعد برای ایجاد این نوع آفت ، آب و هوای گرم تا گرم مرطوب می‌باشد. تشکیل حفره‌های قرمز یا سیاه که حاوی اسپورهای تولید مثل در سطح ساقه ، برگ ، غلاف و ... از علائم این بیماری می‌باشند. این قارچها از کارآیی گیاه در مصرف آب می‌کاهند، بافتهای گیاه را تخریب می‌کنند و تعداد دانه‌های موجود در سنبله را مانند زمانی که گیاه به کمبود آب دچار شده، کاهش می‌دهند.



سیاهک گندم

سیاهک گندم یکی از بیماریهای قارچی گندم است که می‌تواند به صورت سیاهک آشکار ، سیاهک برگ ، سیاهک پنهان معمولی و ... ظاهر گردد. سیاهک پنهان ، مهم‌ترین و رایج‌ترین و در عین حال ، مخرب‌ترین نوع سیاهک است که خسارت زیادی مخصوصا به گندم پاییزه وارد می‌آورد.

پوسیدگی جوانه و ریشه

بیماریهایی هستند که قارچها آنها را بوجود می‌آورند. این بیماریها هم خسارات زیادی را به محصول گندم وارد می کنند. در گذشته ، ضدعفونی نمودن بذر با ترکیبات جیوه‌ای تا حدی از این بیماریها جلوگیری می‌نمود. اما امروزه اغلب از کاربامات و هگزا کلرو بنزن برای نابودی این بیماریها استفاده می‌کنند.

زمان برداشت محصول

زمان برداشت گندم تحت تأثیر عواملی از جمله بارندگی ، رطوبت نسبی ، دمای هوا و همچنین رسیدن دانه قرار می‌گیرد. برداشت گندم در ایران از اوایل بهار (در مناطق گرمسیری) آغاز شده و تا اواخر تابستان (در مناطق سردسیری) ادامه دارد. امروزه در سراسر جهان از وسایل مکانیکی خاصی برای برداشت گندم استفاده می‌نمایند، ولی هنوز هم گندم به طریق سنتی که کند و پر هزینه است، برداشت می‌شود. در روش سنتی ، بوته‌های گندم را از فاصله چند سانتی سطح خاک ، درو نموده و به صورت دسته‌های کوچک درمی‌آورند. سپس این دسته‌ها را به خرمنگاه منتقل نموده و طی مراحل خاصی می‌کوبند. زمان صحیح برداشت گندم ، وقتی است که رطوبت دانه بین 14 تا 16 درصد باشد.



موارد مصرف گندم مواد مغذی آن

برخلاف سایر غلات ، گندم را می‌توان از طرق مختلف از جمله در تهیه نان ، بیسکویت ، شیرینی ، کیک ، اسپاگتی ، ماکارونی و... مورد مصرف قرار داد. از گندم در صنایع کاغذ سازی، چسب سازی و همچنین در تهیه پودرهای لباسشویی هم استفاده می‌گردد. از سبوس و کاه آن نیز به عنوان خوراک دام استفاده می‌کنند. انواع مختلف گندم برای مصارف مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند. مثلا گندمهای نرم بهاره یا پاییزه برای مصرف در صنایع بیسکویت سازی ، شیرینی‌پزی و کیک‌پزی مناسبند. در حالی که از گندمهای سخت پاییزه و بهاره در نانوایی استفاده بیشتری دارند

گوجه فرنگی محصول فصل گرم است و در خاكی با زهكشی خوب ، دارای ماده آلی زیاد بسیار خوب رشد می كند . برای تولید بسیار زود رس گوجه فرنگی ، خاك سبك با شیب ملایم 2 درصد و یا كمتر و رو به جنوب یا شرق ارجحیت دارد.

كشت مستقیم بذر گوجه فرنگی و یا تولید گوجه فرنگی به روش نشا كاری مرسوم است.

كاشت گیاهچه های سالم و قوی گوجه فرنگی با روش نشاء كاری و در فاصله های مناسب عامل اصلی در تولید زود هنگام گوجه فرنگی می باشد. بوته ها با فاصله كافی از یكدیگر ،ارتفاع كوتاه با گسترش عرضی نسبتا" وسیع و سیستم ریشه خوب خواهند داشت. در خزانه برگهای گیاهچه گوجه فرنگی در تماس بایكدیگر و در حالت همپوشانی نباشند . دانه گوجه فرنگی در مخلوط مناسب ( پیت – ورمی كولیت خوب تهیه شده ) بكاریدو رطوبت را در حد یكنواخت نگه دارید و حرارت محیط رویش را تا زمان سبز شدن در دمای 24 درجه سانتی گراد نگه دارید . برخی كشاورزان برای تولید محصول اُرگانیك از مخلوط كمپوستی جهت كاشت بذر گوجه فرنگی استفاده می كنند . وقتی ارتفاع گیاهچه ها به 5 تا 7 سانت رسید و یا وقتی دو برگ واقعی دارند زمان نشاء كاری می باشد.

گلدان های تهیه نشاء گوجه فرنگی به اندازه 3 سانت تا 15 سانت یا حتی بزرگتر وجود دارد. برای تولید محصول در فصل اصلی . گلدان های 5 تا 7 سانتی قابل قبول است. برای تولید زود رس گلدان های 3 سانتی خیلی كوچك هستند و به مدت زیاد نمی توان گیاهچه را در این نوع گلدان ها نگه داشت و گیاهچه پا بلند و پایه دار خواهند شد و گاهی تولید دو تا 3 هفته به تاخیر می اُفتد.

وقتی دمای روز 24-21 درجه سانتی گراد و دمای شب 15 تا 18 درجه سانتی گراد باشدمی توان گوجه فرنگی را نشا نمود. از زمان بذر كاری در خزانه تا آماده شدن گیاهچه گوجه فرنگی جهت نشاء كاری بسته به شرایط رویش محل 5 تا 8 هفته وقت لازم است.